Beynin Yapısı

Bir önceki bölümde öğrenmenin tanımla başladığını gördük. Şimdi öğrenmenin nerede gerçekleştiğini soralım.

yazarın tezi: Çünkü her eylemin bir aracı vardır, ve öğrenmenin aracı beyindir. Bir aleti tanımadan ustaca kullanmak mümkün değildir. Bu yüzden önce donanımı tanıyacağız.

yazarın tezi: Elinde her an taşıdığın, sabah uyandığında ilk devreye giren, bir kokunun yıllar öncesini sana hatırlattığı an çalışan o alet — senin beynindir. Ve büyük ihtimalle ona dönüp bir kez bile "sen aslında neler yapabilirsin?" diye sormadın.

yazarın tezi: Beyni anlamak için güzel bir çerçeve, beyin cerrahı Dr. İsmail Hakkı Aydın'a atfedilen şu sözdür: "Beyin donanım, zekâ yazılım, akıl ise işletim sistemidir."

yazarın tezi: Bu benzetme öğreticidir ama bir sınırı da vardır, onu da söyleyelim: beyin bir bilgisayar değildir. Bilgisayar sabit devrelerle çalışır; beyin ise kullanıldıkça kendi devrelerini yeniden döşer. İşte bu fark, bu kitabın en önemli bilimsel dayanağıdır.

Nöroplastisite: Beyin değişir

bilim: Şekil 2'de gördüğün o yoğun ağ sabit değildir. Öğrendikçe yeni bağlantılar kurulur; tekrar ettikçe var olan bağlantılar güçlenir; ihmal ettikçe zayıflar ve silinir.

bilim: Bilim bu olguya nöroplastisite adını verir: beynin deneyime karşılık yapısını ömür boyu değiştirebilme yeteneği. Bir zamanlar beynin erişkinlikte sabitlendiği sanılırdı; bugün biliyoruz ki bu yanlıştır. Beyin, yeni bir beceri öğrenildiğinde ilgili bölgelerinde ölçülebilir yapısal değişiklikler geçirir — örneğin yoğun mekânsal öğrenme, hafızayla ilgili hipokampüs bölgesini büyütebilir.¹

Bunu bir cümleye sığdıralım: yazarın tezi: beyin öğrenmek için tasarlanmış, kendini öğrenmeye göre yeniden şekillendiren bir organdır.

Rakamların dürüst hâli

bilim: Beyindeki nöron sayısı yaklaşık 86 milyardır — bu, dikkatli sayım yöntemleriyle elde edilmiş güncel bir tahmindir. Bu nöronlar arasındaki bağlantı (sinaps) sayısı ise 100 ile 1.000 trilyon arasında öngörülür.²

yazarın tezi: Bu sayı kendi başına yeterince sarsıcıdır; abartmaya gerek yoktur. bilim: Tek bir insan beynindeki sinaps sayısı, Samanyolu galaksisindeki yıldız sayısının (tahminen 100-400 milyar) yaklaşık yüzlerce katıdır.³

yazarın tezi: Yani kafanın içinde, kelimenin tam anlamıyla, bir galaksiden çok daha karmaşık bir yapı taşıyorsun.

yazarın tezi: Ama asıl mesele bu sayı değil. Asıl mesele, bu sayının sabit olmamasıdır. Çünkü sayı ne olursa olsun, önemli olan o bağlantıların değişebilir oluşudur — ve değişimin yönünü belirleyen şey, senin ne yaptığındır.

Cevher sende

bilim: Tarihteki büyük zihinler de seninle aynı donanımla doğdu. Einstein'ın beyni ölümünden sonra incelendiğinde, yapısal olarak olağanüstü bir fark bulunamadı; bazı bölgelerde küçük farklılıklar rapor edildiyse de, bunların doğuştan mı yoksa bir ömürlük yoğun düşünmenin sonucu mu olduğu belirsizdir.⁴

yazarın tezi: Bu belirsizlik aslında müjdedir. Çünkü fark büyük ölçüde donanımda değil, kullanımdadır. Onlar merak ettiler, sordular, bağlantı kurdular, bırakmadılar. Sen de aynı donanımla doğdun: aynı 86 milyar nöron, aynı değişebilen ağ, aynı sonsuz potansiyel.

yazarın tezi: Ama bir aleti tanımak, onu kullanmaya hazır olmak demek değildir. Önce o aletin çalışabileceği koşulları kurmak gerekir. bilim: Nöroplastisitenin gerçekleştiği o kritik anın — yeni bağlantıların kalıcı hâle geldiği anın — büyük ölçüde uyku sırasında yaşandığını biliyoruz.⁵ İşte bu yüzden bir sonraki durağımız uykudur.